Excelleren

Waar is onze innovativiteit gebleven?

Als je wilt dat mensen de kans krijgen om te excelleren moet je kijken naar de structuur waarin wordt onderwezen of gewerkt, naar de randvoorwaarden die er zijn of niet zijn en naar de verwachtingen die er zijn.

Behandel iemand zoals hij is en hij zal zo blijven,
behandel iemand zoals hij zou kunnen zijn en hij zal zo worden” (Goethe)

In Nederland lopen we achter op de ons omringende landen als het gaat om het niveau van leerlingen en onderwijsresultaten. Daar is een aanwijsbare reden voor. Er wordt wel  gesproken van de “zesjescultuur”  maar wat zorgt er nou eigenlijk voor dat leerlingen met zo weinig genoegen nemen?

We hebben de gewoonte ontwikkeld om alles te willen standaardiseren, dus ook het onderwijs. Iedereen krijgt onderwijs op dezelfde manier en dat terwijl toch iedereen anders is, niet alleen in leerstijlen maar ook in interessegebieden, talenten, omgevingsvariabelen waarbij iemand zich prettig voelt en de manier waarop iemand reageert op de wijze waarop leerkracht, docent of leidinggevende verwachtingen stelt, in feite een keurslijf. Verder is het vooral niet de bedoeling om anders te zijn of te doen dan de rest, zou iedereen gelijk moeten zijn en wordt iedereen gelijk behandeld.

Doordat je van jongs af aan hoort dat je gelijk bent aan de rest doe ja van nature al niet meer je best om uit te blinken in iets of je te onderscheiden en dus jouw speciale talent te vinden en ontwikkelen. Er is veel gesproken en geschreven over “Generatie Einstein” maar in feite sluit de wijze waarop wij omgaan met leerlingen op scholen uit dat er zich ooit nog een nieuwe Einstein ontwikkelt op een Nederlandse school. Anders zijn wordt doorgaans afgestraft en niet gestimuleerd.

De politiek heeft het al jaren over Nederland als “kenniseconomie”, dat is wel leuk en aardig maar als je alle innovativiteit bij je leerlingen structureel geen kans biedt en in de markt innovatie afstraft dan is er weinig kans van slagen om kennis als belangrijkste exportproduct ooit met succes in de markt te zetten.

Maar wat is er dan voor nodig om mensen wél te laten excelleren?
Om te beginnen moet in het gehele onderwijs de volgende regel gelden: “Ieder mens is ongelijk aan een ander mens, behandel ze dan ook niet als gelijk.” Overigens is dit ook het uitgangspunt van het meest effectieve anti-pest beleid, als iedereen wordt opgevoed met de wetenschap dat iedereen anders is dan de ander zal pesten veel minder voorkomen en plaatsmaken voor acceptatie en waardering, maar dit ter zijde. We waarderen de prestaties van iedereen tenslotte ook niet als gelijk, waarom moet je dan als mens ineens wel gelijk zijn aan andere. Ik wil daarmee niet zeggen dat de ene mens per definitie beter is dan de ander maar wel anders. Als je dat accepteert en er naar handelt, ontstaat de eerste voorwaarde voor ontplooiing en talentontwikkeling; waardering. Uit waardering voor de ander en voor zijn specifieke kwaliteiten ontstaat vanzelf de ruimte die iemand nodig heeft om zich te kunnen ontwikkelen. Dat betekent dat je een veel meer persoonlijke benadering moet kiezen in het onderwijs. Leerkrachten, docenten, medeleerlingen en in het bedrijfsleven leidinggevenden en collega’s, moeten hun (mede)leerlingen of (mede)werknemers veel beter leren kennen en geïnteresseerd zijn in hen als mens. Dat is de eerste stap waaruit waardering  kan voortvloeien. Die waardering is de eerste voorwaarde voor ontwikkeling.

De verwachtingen die we samen hebben van onze leerlingen (en werknemers) zijn vastgelegd. Curricula, examens, onderwijsprocessen, functieprofielen, taakomschrijvingen, alles is in regels gevat en geborgd. Dat maakt processen beheersbaar en efficiënt. (En maakt dat kosten redelijk voorspelbaar, dat wil niet zeggen lager, zijn.) Maar het houdt mensen klein en werkt beperkend. Er is vrijwel geen ruimte voor een persoonlijke route of talentontwikkeling.-Uiteraard zijn er uitzonderingen en zijn profielen in het voortgezet onderwijs een klein stapje in de goede richting maar het moet op een ander, meer persoonlijk niveau. Er bestaan experimentele schooltypen waarbij er vanuit wordt gegaan dat de leerling zijn eigen onderwijs volledig kan vormgeven en inrichten maar dat is geen logische keuze. In de natuur leren “kinderen” van hun “ouders” alle overlevingsstrategieën. Het is een taak van een volwassene om met het kind op onderzoek uit te gaan en het kind in aanraking te brengen met “de wereld en de mogelijkheden in de wereld.” Zo kan het kind, samen met de volwassene zijn talent ontdekken en in de ruimte van waardering zich beginnen te ontwikkelen.- Mensen inperken met regels en standaardisering heeft dus tot gevolg dat ze niet kunnen excelleren, niet ontdekken waar het talent en de passie zich bevindt en verworden tot producent van efficiëntie, wat niet per definitie gelijk is aan een hoog rendement, omdat het eenvoudigweg niet volledig effectief is.

Als we waarde hechten aan persoonlijke ontwikkeling, nieuwe Einsteins willen stimuleren zich te ontwikkelen, als Nederland een kenniseconomie wil zijn en innovatie een belangrijke component is binnen dat product, moeten we op scholen (te beginnen op de basisschool) het unieke individu erkennen, kans en ruimte geven. Talenten opsporen, passie vinden, elkaar waarderen en ontwikkelingsruimte scheppen. En een ieder verdient het ongelijk (niet gelijk aan de ander) behandeld te worden. Hiervoor is niet alleen een andere structuur in het onderwijs nodig maar ook een herziening van onderwijsmethodiek en ruimte voor vrijheid van onderzoek naar talent, interesses en passie.

In het bedrijfsleven moet er ruimte komen voor eigenaarschap, ondernemerschap, verantwoordelijkheid en innovatie. Een voorbeeld van hoe het ook kan blijft Ricardo Semler die werknemers ziet als mensen met een passie en talenten, met innovatieve ideeën en ambities en ze binnen het bedrijf daar ruimte voor geeft, niet in de laatste plaats door ze te waarderen als mens.

Arnout Mostert

 

Een gedachte over “Excelleren